است ، از تصادمات و تضاد بين موجودات است ، نه به جهات موجوديه ، بلكه به واسطهء نقص در نشئه و تنگنايى مَقارّ آنهاست ؛ و اين به حدود و نقايص رجوع شود كه به‌كلى از حيطهء نورِ جعلْ خارج و در حقيقتْ دون جعل است . اصل حقيقتْ نور وجود است كه برى از جميع شرور و عيوب و نواقص است ؛ و اما نقايص و شرور و اشياى ضارّه و موذيه به جهات نقص و ضرر گرچه مورد جعل بالذات نيستند ، ولى بالعرض مورد جعل‌اند ، به حسب نظر بحثى و برهانى ، زيرا كه اگر اصل عالم طبيعت متحقق نشود و به جهات وجوديه متعلق جعل نشود ، [ نقايص و شرور در آن متحقق نبود ] چنانچه نفع و خير و كمال در آن متحقق نبود ؛ زيرا اين قبيل از اعدام اعدام مطلقه نيستند ، بلكه اعدام مضافه هستند كه به تبع ملكات يك تحقق بالعرض براى آنها هست ؛ و قضيهء منعقدهء از آنها قضيهء معدوله يا موجبهء سالبة المحمول است ، نه سالبهء محصّله « 1 » . بالجمله ، آنچه بالذات متعلق خلقت و مورد جعل الهى است خيرات و كمالات است ، و تخلّل شرور و مضارّ و غير آن در قضاى الهى به تبعيت و انجرار است . و اشاره به مقام اوّل فرموده در آيهء شريفهء ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ « 2 » . و به مقام دوم در آيهء شريفهء قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ « 3 » . و در آيات شريفه و احاديث اهل بيت عصمت عليهم السلام به اين دو اعتبار بسيار اشاره فرموده‌اند . از آن جمله در اين حديث شريف كه فرمود ، خير و شرّ هر دو متعلق جعل و خلقت هستند . فصل در كيفيت اجراى حق خيرات و شرور را به دست بندگان از تأمل در مطالب سابقه براى اهلش معلوم مىشود كيفيت اجراى حق خير و شر را به دست مخلوقات ، بدون آن‌كه مستلزم مفاسد جبر شود . و تحقيق آن به‌طورى كه

--> ( 1 ) - الشفاء ، الهيّات ، ص 415 ؛ مجموعهء مصنّفات شيخ إشراق ، ج 2 ، ص 235 ؛ الحكمة المتعالية ، ج 2 ، ص 347 - 356 ، و ج 7 ، ص 58 . ( 2 ) - النساء ( 4 ) : 79 . ( 3 ) - النساء ( 4 ) : 78 .